من اگه خدا بودم

شهر بم هرگز نمی لرزید

نیمه شب اون غنچه ی نوزاد

از نگاه مرگ نمی ترسید

من اگه خدا بودم

مادرای دجله ی خونین نمی مردن

از فرات سرخ آلوده

نوعروسا ماهی مرده نمی خوردن

من اگه خدا بودم

دخترای اورشلیم و غزه و صیدا

جای حکم تیر و نارنجک

ترانه می نوشتن روی دیوارا

هر کسی جای خدا بود

شاهد این روزگار و این زمین زار

دست کم معجزه ای می کرد

برای بچه های بی کس و بیمار

اگه کفره کلام من

یکی حرفی بگه بهتر

وگرنه ، بازی واژه

نمی بازم منه کافر

صدای زنگ بی رحمی

سر هر کوچه و برزن

به گریه می رسه از درد

دل سنگ و دل آهن

اگه دیوار کجی ها

رفته ها بالا تا ثریا

دست معمار خدا بود

خشت اول من و ما

چه عیبی داشت اگه فردا

جهان بهتر از این می شد

خدا می رفت و یک مادر

پرستار زمین می شد

اگه کفره کلام من

یکی حرفی بگه بهتر

وگرنه ، بازی واژه

نمی بازم منه کافر

صدای زنگ بی رحمی

سر هر کوچه و برزن

به گریه می رسه از درد

دل سنگ و دل آهن

من اگه خدا بودم

شهر بم هرگز نمی لرزید !

ترانه ی مورد بحث در این مطلب ، هشتمین ترانه در چیدمان آلبوم " حسرت پرواز " یعنی ترانه ی " من اگه خدا بودم " است . ترانه ای با آهنگسازی و تنظیم شوبرت آواکیان و ترانه سرایی زویا زاکاریان و اجرای ابی .

این ترانه شاید جنجالی ترین و پر سر و صداترین ترانه ای ست که در سال های اخیر منتشر و به گوش مردم رسیده است ، ترانه ای که ترانه سرای اثر ، با جسارت و جهان بینی ای متفاوت و از نظر من بسیار واقعی و زیبا ، نگاهی عمیق به مسئله و مشکلات بیشمار موجود در جهان ، و خالق و خدای تصویر شده ی این هستی انداخته است .

متاسفانه از آنجایی که مردم ما مردمی  بسیار مذهب گرا و در پیرو پرورش فکری خود ، مخالف با نظرات و عقاید مخالف هستند ، به هیچ وجه  نتوانسته اند با این ترانه رابطه برقرار کنند و به تفکر در مورد مسائلی که در این ترانه بیان شده است ، بپردازند . حتی مشاهده می شود که دوستداران دو آتشه ی ابی هم ، گاهی علم مخالفت با این ترانه بلند می کنند و عده ای هم به شکلی برای خود راه در رویی در مضمون این اثر می یابند و ترانه را آنطور که دوست دارند ، می شنوند و نه آنطور که هست . حتی شخص ابی نازنین هم ، در مصاحبه ای که چندی پیش با وبلاگ ابی هوم پیج انجام داد، به صلاحدید خودش، به شکلی بر روی موضوع اصلی مورد بحث این ترانه سرپوش گذاشت، و از نظر من هدف اصلی این ترانه را بیان نکرد .

نخست برای شناخت واقعی این ترانه ، مانند بسیاری از آثار ادبی دیگر به جغرافیای منتخب ترانه سرا نگاه      می کنم. موضوع ترانه و جغرافیای وقوع این ترانه ، نه در محل زندگی ترانه سرا در لوس آنجلس ، بلکه در  خانه ی مادری و به طور وسیعتر در خاور میانه است . کاملا نمایان است که ترانه سرا با شنیدن اخبار تکان دهنده ای که هر روز از خاورمیانه به گوش می رسد ، به خصوص زلزله ی ناگوار بم ، تصمیم به نوشتن ترانه ای می گیرد که در آن به جای اعتراض های متداول به انسان ها و مخلوقین ناچیز و ضعیف - در مقابل خالق قدرتمند مورد تصور در ادیان گوناگون - اعتراض به خالق این هستی را مورد نظر و توجه قرار می دهد و به سراغ تصمیم گیرنده ی اصلی می رود . و مانند کسی که از اعتراض به انسان ها خسته شده و به جایی نرسیده است ، به قول ایرج جنتی عطایی ، خنجر صدایش را به سوی خدا نشانه می رود .

بله ، انتخاب این سوژه ، با این جسارت و با این عمق، هیچگاه در ترانه ی نوین ایران انجام نشده بود و فکر هم نمی کنم که به این زودی ها تکرار شود . زویای نازنین ، هدفی را در ترانه نشانه رفته که هنوز برای مردم این خاک و حتی بسیاری از مردم جهان بسیار حساسیت برانگیز است و سر و صداهای بسیاری را به دنبال خواهد داشت .

او در سه بند نخستین ترانه ، از زلزله ی بم ، جنگ در عراق و جنگ در لبنان و فلسطین سخن می گوید و به گوشه ای از مشکلات گوناگون موجود در این بخش از جهان اشاره می کند و در ادامه ، بی پروا به خدایی می تازد که در تمامی ادیان الهی ، به گونه ای برای مردم تعریف و مجسم شده است ، که قدرت مطلق این هستی ست و حضور و یا عدم حضور هر چیزی – از یک مولکول تا سراسر کائنات – بسته به قدرت و خواست اوست .

حرف زویا زاکاریان ، در تمام ترانه استفاده از همین تعریف مذکور است و از خدایی با این تعریف و با این قدرت گله هایی اساسی می کند ، نه نیروی ناشناخته ای که دلیل به وجود آمدن جهان بوده است.

زویا می گوید ، خدایی که در قصه های مختلف بیان شده در قرآن و تورات و انجیل و ... می تواند با اشاره ای ، معجزه ای عظیم برپا کند و ظالمین و سرپیچی کنندگان از فرمانش را نابود کند ، چگونه است که هیچگاه در طول تاریخ مدون و نگاشته شده ی بشر، و نه افسانه هایی که مشخص نیست در کجا و چگونه رخ داده ، چنین معجزاتی را اعمال نکرده و انسان ها را از شر مشکلات عدیده و بی پایانشان رهایی نبخشیده است ؟ چگونه است که خدایی با این قدرت ، این جهان سراسر ظلم را می بیند و کاری نمی کند ؟ و یا اصلا چگونه می تواند چنین جهانی را بیافریند ؟ مگر هدف خداوند ، رسیدن به مدینه ی فاضله ای برای انسان ها نیست ؟ پس این بازی شوم زندگی و دنیا ، تا چه زمانی ادامه خواهد داشت ؟ تا زمانی که جهان را کاملا ظلم فرا گیرد و سپس منجی عالم ، ظهور کند و مردم را نجات دهد ؟ چه زمانی جهان از ظلم لبریز می شود ؟ تاریخ بشریت که همیشه لبالب از ظلم بوده و هست؟

این سوال ها و صدها سوال دیگر ذهن زویا زاکاریان را می آزرده که دست بر قلم برده و این اعتراض را بیان داشته است . سوال هایی که بزرگترین علمای دینی در جهان هم از پاسخگویی آن عاجزند و در جوابمان چیزی جز تکرار آنچه هر روز می شنویم و در واقع بیشتر به پاک کردن صورت مسئله شبیه است  تا پاسخگویی به سوال ، از ایشان نخواهیم شنید . زویا در این ترانه، به زیبایی به این مسئله و بازی با واژه ها هم اشاره کرده است.

در ادامه نیز زویا زاکاریان با هوشیاری مثال زدنی خود ، در دنباله ی این اعتراض تند ، مسئله ای را مطرح    می کند و شنونده و همه گان را به چالشی بزرگ، و مطمئنا بی پاسخ می کشاند و خود را در موضع قدرت قرار می دهد.  آن موضوع در این چند بیت دیده می شود :

اگه کفره کلام من

یکی حرفی بگه بهتر

وگرنه ، بازی واژه

نمی بازم منه کافر

صدای زنگ بی رحمی

سر هر کوچه و برزن

به گریه می رسه از درد

دل سنگ و دل آهن

به راستی ، اگر کلام او کفر است ، کسی یارا و توان و دانش آن را دارد که حرفی بهتر بزند ؟ آیا کسی تا این حد می تواند کم فکر باشد که منکر ظلم در جهان شود ؟ کسی می تواند بگوید ، فلسفه ی تولد نوزادی با قدرت خدا ، و سپس مرگش در زیر آوار زلزله ای که آن هم حاصل قدرت خداست ، چیست ، جز رنج بی پایان و ظلم بر خود کودک ، مادر و پدر و اقوام زنده مانده اش ؟ آیا با وجود این مسائل و بی عدالتی های عمیق ، حرفی هم برای گفتن باقی می ماند ؟

 زویا زاکاریان در بخش بعدی که بخش اصلی ترانه ی او و هدف اصلی ترانه ی اوست به سراغ مسئله ی خلقت می رود و باز هم ، خود خالق را باعث و بانی تولد کجی ها و مشکلات می داند، که کلامی کاملا درست و به جاست . باز هم باید تکرار کرد ، خدا در ادیان گوناگون نیروی مطلق است و همه چیز در جهان مخلوق اوست ، پس کجی ها و زشتی ها و مشکلات هم مخلوقات او هستند ، آیا غیر از این است  ؟

چه کسی می تواند بگوید ، خدایی که در انتهای قدرت است ، چگونه شر را آفرید ، تا در مقابل خیر بایستد و در تمامی تاریخ از آن پیشی بگیرد . آیا شر و شیطان ذکر شده در ادیان ، مخلوق های همین خدا نیستند ؟

اگر خداوند به دنبال جهان نیکوست ، پس خلقت شر چه معنا دارد ؟ مطمئنم ، عده ای خواهند گفت که ما در حال آزمایش هستیم ، آزمایش الهی ؟؟؟؟

به راستی آزمایش جالبی ست ، انسان به یاد نویسنده ای می افتد که در اثرش ، خالق و صاحب جان و مال بازیگران نوشته اش است و قدرت مطلق . هر گاه بخواهد خلق می کند و هر گاه بخواهد نابود می کند ، یا حتی نوشته را نیمه کاره رها می کند و می رود ، بی توجه به روابطی که در میان این اجزا به وجود آمده و جان گرفته است . تکلیف عشق ، دوستی ، مهر ، وابستگی ، زندگی ، امید ، آرزو ، اندیشه ، تفکر ، عقاید و صدها چیز دیگری که هستند و جریان دارند و در وجود این مخلوقین شکل گرفته اند ، چیست ؟؟؟

به راستی اگر چنین خدایی وجود دارد و چنین انتظاراتی از انسانی که در خلقت خود هیچ نقشی نداشته است  دارد ، از نظر شما ، ما بازیچه هایی حقیر بیشتر هستیم ؟ !

در اینجا سوال دیگری هم مطرح می شود. هدف از خلقت این جهان چیست ؟ جهانی که خیر و شر در کنار یکدیگر بوجود می آیند و بعد ، وظیفه ی سنگین مبارزه با شر بر گردن نحیف و ضعیف انسان گذاشته می شود . و جالب ، این موضوع است که این مبارزه ، همراه با تهدید و ارعاب هم هست، که اگر به سوی شر بروی و کارهای خوب انجام ندهی به جهنم خواهی رفت و شکنجه خواهی شد و هزار چیز دیگر . تا کنون خودتان را با این قصه تطبیق داده اید ؟ یک بار این کار را بکنید ، آنگاه درخواهید یافت که چه ظلم بی پایانی بر شما وارد می شود. انسانی، بدون کوچکترین دخالت در تولد و مرگ خویش ، پا به عرصه ی جهان می گذارد و در طول زندگی، یکسره بدبختی پیش پایش نازل می شود و مصیبت می بیند و در طول این عمر کوتاه هم، همیشه باید نگران روز جزا باشد و از ترس آتش و دیگ و شکنجه ، بدبختی مضاعفی را تحمل کند و در تلاش برای جمع آوری امتیاز برای رستگاری ابدی اش باشد . به راستی معنای مطلق ظلم چیزی جز این است و آیا زویا در همین ترانه ، حرفی جز این موضوع را بیان کرده است ؟

 در آخر هم ، زویا زاکاریان ، آرزوی بی پروا و جسورانه ی خود را بیان می کند، که آن آرزو، جایگزینی یک مادر با تمام تعریف هایی که از آن می شناسیم به جای خداست. مادری که بتواند برای مخلوقان و فرزندان خود دلسوزی کند و با استفاده از قدرتش از رنج بی پایانی که بر آن ها وارد می شود، بکاهد، نه آنکه گاهی سونامی و زلزله و سیل و ... را بر آنان نازل کند و از جایگاه زندگی آنها برایشان گورهای دسته جمعی بسازد ، تا به قولی از آنها تست بگیرد !! 

از نظر من، این ترانه تلنگری عمیق و تفکر برانگیز برای تمامی انسان هاست. انسان هایی که نسل در نسل، گردن به حرفها و حدیث هایی می نهند که باید، آری باید در مورد صحت و حقیقتشان عمیق اندیشه کرد. این ترانه علاوه بر این نگاه تند و برنده به خالق جهان، نگاهی طعنه آلود و در عین حال کاملا جدی به مذهب و دین ، از هر شکلش دارد .

در نگاهی دیگر می توان نتیجه ای دیگر هم گرفت، که شاید ، زویا زاکاریان، خداهای خاص این ادیان را به چالش و اعتراض گرفته است، الله در اسلام ، خدای مسیحیت ، یهوه در دین یهود ، که پرطرفدارترین ادیان جهانند ، و نه قدرت و یا نیروی همچنان ناشناخته ای که علت اصلی آفرینش این جهان است. خدایی که در این دین ها ، همانطور که گفتم ، قدرتی بی پایان دارد و دلیل هر وجود و یا عدم وجودی در جهان و صاحب جان و مال مخلوق های خود است . به نظر من، زویا در این اثر، کوشیده تا مخاطبان خود را به حقیقت قدرت نامعلومی که باعث به وجود آمدن این جهان شده آگاه کند، و آنان را از پرستش و گردن نهادن به خدایی که در این ادیان تعریفی موهوم و معماگونه و افسانه وار دارد، دور کند. این ترانه نشان از شناخت عمیق زویا زاکاریان از این ادیان دارد. ادیانی که از خدا، بتی نامعلوم، با قدرتی بی پایان و دروغین، برای پیروان خود ساخته اند. شاعر، در این اثر، مخاطبش را به تفکر و دانش دعوت می کند، نه گردن نهادن به خرافات و دروغ های شاخدار.

 در این جا، بد نمی دانم که گریزی هم داشته باشم بر رباعی ارزشمندی از خیام بزرگ، اندیشمند والایی که بیان حرف ها و اندیشه هایش در قرن بیست و یکم نیز ، برای عده ای مذهب زده، رعب آور و ترس آلود است . خیام دانشمندی که با تکیه بر علم و دانش، تفکرات و عقایدش را صدها سال پیش با جسارتی مثال زدنی بیان کرده است.

یکی از رباعی های او نیز ، مضمونی کاملا مشابه و موازی با ترانه ی من اگه خدا بودم دارد . رباعی ای که در آن، خیام هم آرزوی خدایی می کند تا انسان را به آنچه می خواهد برساند . او نیز در دو بیت ، تمام حرف این ترانه را بیان داشته است. از اعتراض به خلقت و خالق، تا آرزوی خدا بودن و سامان دادن به جهان . حال این دو بیت را می آورم تا شما نازنینان هم با خیام و تفکراتش، و تلاش های چند صد ساله ی بیداردلان این سرزمین، برای رهایی از دروغ و خرافات آشناتر شوید :

گر بر فلکم دست بُدی چون یزدان

برداشتمی من این فلک را زمیان

وز نو فلکی دگر چنان ساختمی

کآزاده به کام دل رسیدی آسان

به هر روی ترانه ی مذکور ، ترانه ایست که با جسارت مثال زدنی تمام ارکان سازنده ی آن ، ساخته ، اجرا و پخش شده است و مطمئنا ذهن های بسیاری را به تفکر و اندیشه ی بیشتر در مورد خدا ، انسان ، جهان و خلقت واداشته است .

در آخر هم درود و دست مریزادی عمیق و گرم ، برای خالقان این اثر درخشان و ماندگار و پر مغز ، به ویژه برای دلاورزن ترانه سرای ایران ، زویا زاکاریان عزیز دارم. سپس آرزومندم که ترانه های بیدارگر دیگری از این دست را، از همه ی دست اندرکاران روشنفکر در عرصه ی ترانه ی نوین ایران  شاهد باشیم.

 به راستی ، اگه کفره کلام من یکی حرفی بگه بهتر ...